متوترکسات (Methotrexate) یک داروی تنظيم كننده سیستم ایمنی است که برای کنترل التهاب در برخی بیماریهای خودایمنی، از جمله بیماری کرون، استفاده میشود. این دارو با کاهش فعالیت غیرطبیعی سیستم ایمنی، التهاب روده را کنترل کرده و به حفظ بهبودی بیماری کمک میکند.
در ایران بسیاری از بیماران، بهویژه فرم تزریقی این دارو را با نام تجاری ترکسوما میشناسند.
نكته مهم:
تا شش ماه بعد از مصرف اين دارو به هيچ عنوان نبايد براي بارداري اقدام كرد.
هم در مورد آقايان و هم در مورد خانمها از شش ماه قبل از اقدام به بچه دار شدن بايد اين دارو حتما قطع شود.
متوترکسات (ترکسوما) برای چه بیماریهایی استفاده میشود؟
در حوزه گوارش، مهمترین کاربردهای متوترکسات عبارتاند از:
- Crohn’s disease
- بیمارانی که به کورتون وابسته شدهاند
- بیمارانی که آزاتیوپرین یا مرکاپتوپورین را تحمل نمیکنند
- برخی بیماران مبتلا به فیستولهای ناشی از کرون (در شرایط خاص)
در کولیت اولسراتیو، نقش متوترکسات محدودتر است و معمولاً انتخاب اول درمان محسوب نمیشود.
متوترکسات چگونه عمل میکند؟
متوترکسات (Methotrexate) از گروه داروهای تعدیلکننده سیستم ایمنی (Immunomodulators یا DMARDs) است که با مهار آنزیم دیهیدروفولات ردوکتاز (Dihydrofolate Reductase) و مسیرهای وابسته به فولات، تکثیر سلولهایی را که سرعت تقسیم بالایی دارند، کاهش میدهد. در دوزهای پایین که برای درمان بیماریهای التهابی روده استفاده میشود، مکانیسم اصلی دارو تنها مهار سنتز DNA نیست، بلکه افزایش غلظت آدنوزین خارج سلولی است؛ مولکولی که نقش مهمی در مهار التهاب ایفا میکند.
متوترکسات با کاهش فعالیت لنفوسیتهای T و B، مهار تولید سایتوکاینهای التهابی مانند TNF-α، IL-1 و IL-6 و تعدیل پاسخ ایمنی، التهاب مزمن مخاط روده را کنترل میکند. نتیجه این فرآیند، کاهش فعالیت بیماری، بهبود علائم بالینی، کاهش وابستگی به کورتیکواستروئیدها و کمک به حفظ بهبودی (Maintenance of Remission) در برخی بیماران مبتلا به بیماری کرون است.
برخلاف داروهای بیولوژیک، متوترکسات بهطور مستقیم یک مولکول التهابی را هدف قرار نمیدهد، بلکه پاسخ ایمنی را در سطوح مختلف تنظیم میکند و به همین دلیل اثر درمانی آن بهصورت تدریجی ظاهر میشود.
متوترکسات چه زمانی اثر میکند؟
متوترکسات یک داروی کنداثر (Slow-acting Immunomodulator) است و نباید انتظار داشت که بلافاصله پس از شروع درمان، علائم بیماری بهبود پیدا کنند.
در اغلب بیماران، اولین پاسخ درمانی طی 4 تا 8 هفته مشاهده میشود، اما دستیابی به حداکثر اثربخشی ممکن است 8 تا 12 هفته یا حتی در برخی بیماران تا 16 هفته زمان ببرد. مدت زمان پاسخ به درمان به شدت بیماری، محل درگیری روده، دوز مصرفی، مسیر تجویز (خوراکی یا تزریقی) و پاسخ فردی بیمار بستگی دارد.
به دلیل تأخیر در شروع اثر، متوترکسات معمولاً برای کنترل حمله حاد بیماری تجویز نمیشود.
قرص متوترکسات بهتر است یا آمپول ترکسوما؟
متوترکسات هم بهصورت خوراکی و هم بهصورت تزریق زیرجلدی یا عضلانی در دسترس است و انتخاب نوع فرآورده به شرایط بالینی بیمار، شدت بیماری و تحمل دارو بستگی دارد.
آمپول ترکسوما (Methotrexate Injection)
فرم تزریقی، بهویژه تزریق زیرجلدی، جذب یکنواختتر و فراهمی زیستی بالاتری نسبت به فرم خوراکی دارد. به همین دلیل، در بیمارانی که به دوزهای بالاتر نیاز دارند یا با مصرف قرص دچار عوارض گوارشی میشوند، اغلب ترجیح داده میشود. مطالعات نشان دادهاند که در برخی بیماران مبتلا به بیماری کرون، استفاده از فرم تزریقی میتواند پاسخ درمانی بهتری ایجاد کند و تحمل دارو نیز بیشتر باشد.
نحوه مصرف متوترکسات
متوترکسات در درمان بیماریهای التهابی روده تقریباً همیشه بهصورت هفتگی تجویز میشود و مصرف روزانه آن، مگر در شرایط بسیار خاص، میتواند باعث مسمومیت شدید و عوارض خطرناک شود.
دوز دارو معمولاً بین 15 تا 25 میلیگرم در هفته است و بر اساس پاسخ درمانی، نتایج آزمایشهای دورهای و تحمل بیمار تنظیم میشود. دارو ممکن است بهصورت خوراکی یا تزریقی تجویز شود و بسیاری از متخصصان در صورت نیاز به دوزهای بالاتر یا بروز عوارض گوارشی، فرم تزریقی را ترجیح میدهند.
در طول درمان، انجام منظم آزمایشهای شمارش کامل سلولهای خونی (CBC)، عملکرد کبد (AST و ALT) و عملکرد کلیه ضروری است. همچنین، در اغلب بیماران اسید فولیک برای کاهش عوارضی مانند زخم دهان، تهوع و اختلالات خونی تجویز میشود و باید مطابق برنامه تعیینشده توسط پزشک مصرف شود.
بیمار نباید بدون مشورت پزشک دوز دارو را تغییر دهد، مصرف آن را فراموش کند یا درمان را بهطور ناگهانی قطع نماید، زیرا این اقدامات میتوانند اثربخشی درمان را کاهش داده و خطر عود بیماری را افزایش دهند.
مصرف همزمان اسید فولیک
تقریباً تمام بیماران مبتلا به بیماریهای التهابی روده که متوترکسات دریافت میکنند، اسید فولیک نیز مصرف میکنند.
اسید فولیک میتواند به کاهش برخی عوارض دارو مانند:
- تهوع
- زخم دهان
- اختلالات خونی
کمک کند.
زمان مصرف اسید فولیک باید طبق نظر پزشک باشد و معمولاً در روزی غیر از روز مصرف متوترکسات تجویز میشود.
عوارض شایع متوترکسات
شایعترین عوارض عبارتاند از:
- تهوع
- زخم دهان
- افزایش آنزیمهای کبدی
بیشتر این عوارض با تنظیم دوز یا مصرف اسید فولیک قابل کنترل هستند.
آیا میتوان متوترکسات را ناگهانی قطع کرد؟
خیر. قطع خودسرانه متوترکسات ممکن است باعث عود بیماری کرون و از دست رفتن کنترل التهاب شود. هرگونه تغییر در دوز باید تحت نظر پزشک انجام شود.
سوالات متداول
آیا متوترکسات کورتون است؟
خیر. متوترکسات یک داروی تعدیلکننده سیستم ایمنی (DMARD) است و به گروه کورتیکواستروئیدها تعلق ندارد.
آیا متوترکسات باعث ناباروری میشود؟
این دارو در زمان مصرف برای بارداری مناسب نیست و زنان و مردان باید طبق توصیه پزشک از روشهای مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند. اثر آن بر باروری معمولاً دائمی نیست، اما برنامهریزی برای بارداری باید با نظر پزشک انجام شود.
نكته مهم:
تا شش ماه بعد از مصرف اين دارو به هيچ عنوان نبايد براي بارداري اقدام كرد.
هم در مورد آقايان و هم در مورد خانمها از شش ماه قبل از اقدام به بچه دار شدن بايد اين دارو حتما قطع شود.
آیا هنگام مصرف متوترکسات میتوان واکسن زد؟
واکسنهای غیرفعال معمولاً قابل استفاده هستند، اما واکسنهای زنده در بسیاری از بیماران تحت درمان با متوترکسات توصیه نمیشوند.
اگر درگیر حملات حاد گوارشی، خونریزی روده یا علائم شدید ناشی از کولیت هستید و مایلید برنامه درمانی خود را تحت پایش دقیق علمی قرار دهید، میتوانید با مراجعه به وبسایت ibdclinic.ir نسبت به اخذ نوبت اقدام کنید تا مسیر بهبودی خود را زیر نظر دکتر علیرضا سیما، فوق تخصص گوارش و کبد با اطمینان کامل طی کنید.
