قرص مرکاپتوپورین (Mercaptopurine یا 6-MP) که با نام تجاری پورینتول (Purinethol) نیز شناخته میشود، یک داروی تنظیمکننده سیستم ایمنی از خانواده تیوپورینها است که برای درمان بیماری کرون و کولیت اولسراتیو بهعنوان درمان نگهدارنده تجویز میشود. این دارو با کاهش فعالیت غیرطبیعی سیستم ایمنی، به کنترل التهاب روده و کاهش احتمال عود بیماری کمک میکند.
مرکاپتوپورین از نظر عملکرد شباهت زیادی به آزاتیوپرین دارد و هر دو دارو در گروه «تیوپورینها» قرار میگیرند.
قرص مرکاپتوپورین برای چه بیماریهایی استفاده میشود؟
در حوزه گوارش، قرص مرکاپتوپورین (6-Mercaptopurine یا 6-MP) عمدتاً برای درمان بیماریهای التهابی روده (Inflammatory Bowel Disease; IBD) تجویز میشود. مهمترین موارد مصرف آن عبارتاند از:
- بیماری کرون (Crohn’s disease)
- کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)
مرکاپتوپورین معمولاً برای کنترل حمله حاد بیماری استفاده نمیشود، زیرا اثر درمانی آن بهصورت تدریجی ظاهر میشود. این دارو بیشتر بهعنوان درمان نگهدارنده (Maintenance Therapy) به کار میرود تا پس از دستیابی به بهبودی، التهاب روده کنترل شده باقی بماند، خطر عود بیماری کاهش یابد و وابستگی بیمار به کورتیکواستروئیدها به حداقل برسد؛ به همین دلیل از آن بهعنوان یک داروی Steroid-sparing نیز یاد میشود.
علاوه بر این، در برخی بیماران، مرکاپتوپورین بهصورت درمان ترکیبی با داروهای بیولوژیک مانند اینفلیکسیمب یا آدالیمومب تجویز میشود. این رویکرد میتواند با کاهش احتمال تشکیل آنتیبادی علیه داروهای بیولوژیک (Anti-drug Antibodies)، به حفظ اثربخشی درمان و افزایش دوام پاسخ بالینی کمک کند. البته تصمیمگیری درباره استفاده از درمان ترکیبی، بر اساس شرایط هر بیمار و نظر متخصص گوارش انجام میشود.
قرص مرکاپتوپورین چگونه عمل میکند؟
مرکاپتوپورین پس از ورود به بدن به متابولیتهای فعال تبدیل میشود و تکثیر لنفوسیتهای T و B را مهار میکند. در نتیجه، پاسخ غیرطبیعی سیستم ایمنی تنظيم شده و التهاب مزمن روده کنترل میشود.
به دلیل مکانیسم اثر، این دارو اثر فوری ندارد.
چه مدت طول میکشد تا قرص مرکاپتوپورین اثر کند؟
بیماران معمولاً انتظار دارند با شروع مصرف دارو علائم سریعاً بهبود یابد، اما مرکاپتوپورین یک داروی کنداثر است.
در بیشتر بیماران، اثر درمانی بین ۸ تا ۱۲ هفته آغاز میشود و ممکن است ۳ تا ۶ ماه طول بکشد تا بیشترین اثربخشی مشاهده شود.
به همین دلیل در شروع درمان، پزشک ممکن است همزمان از داروهایی مانند پردنیزولون یا بودزوناید استفاده کند.
تفاوت قرص مرکاپتوپورین و آزاتیوپرین
یکی از رایجترین سوالات بیماران تفاوت این دو دارو است.
| مرکاپتوپورین | آزاتیوپرین |
| متابولیت فعال | پیشدارو (Prodrug) |
| مستقیماً اثر میکند | ابتدا به مرکاپتوپورین تبدیل میشود |
| گاهی در صورت عدم تحمل آزاتیوپرین استفاده میشود | درمان رایجتر در IBD |
نحوه مصرف قرص مرکاپتوپورین
- دارو را هر روز در ساعت مشخص مصرف کنید.
- قرص را کامل با آب ببلعید.
- بهتر است طبق دستور پزشک همراه یا بدون غذا مصرف شود، اما شیوه مصرف را ثابت نگه دارید.
- بدون مشورت پزشک مصرف دارو را قطع نکنید.
اگر مصرف دارو را فراموش کردید
اگر مدت کوتاهی از زمان مصرف گذشته است، دارو را مصرف کنید. اما اگر به زمان نوبت بعدی نزدیک هستید، دوز فراموششده را حذف کنید و هرگز دو دوز را همزمان مصرف نکنید.
عوارض شایع قرص مرکاپتوپورین
بیشتر بیماران دارو را به خوبی تحمل میکنند، اما ممکن است عوارض زیر ایجاد شود:
- تهوع
- کاهش اشتها
- درد شکم
- افزایش آنزیمهای کبدی
- کاهش گلبولهای سفید خون
- التهاب پانكراس يا پانكراتيت
عوارض خطرناک
در صورت مشاهده علائم زیر باید سریعاً به پزشک مراجعه کنید:
- تب یا لرز
- گلودرد شدید
- کبودی یا خونریزی غیرطبیعی
- زرد شدن پوست یا چشم
- درد شدید شکم
آیا هنگام مصرف قرص مرکاپتوپورین باید واکسن زد؟
واکسنهای غیرفعال معمولاً قابل استفاده هستند، اما واکسنهای زنده در بیشتر بیماران تحت درمان با مرکاپتوپورین توصیه نمیشوند. پیش از هرگونه واکسیناسیون باید با پزشک مشورت شود.
آیا میتوان قرص مرکاپتوپورین را ناگهانی قطع کرد؟
خیر. قطع خودسرانه دارو ممکن است باعث شعلهور شدن بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو شود. هرگونه تغییر دوز باید تحت نظر پزشک انجام شود.
آزمایش TPMT و NUDT15 قبل از شروع قرص مرکاپتوپورین
پیش از شروع درمان با قرص مرکاپتوپورین (Mercaptopurine)، پزشک ممکن است انجام آزمایش TPMT (Thiopurine S-methyltransferase) و در صورت امکان بررسی ژن NUDT15 را توصیه کند. این دو عامل ژنتیکی نقش مهمی در متابولیسم داروهای خانواده تیوپورینها دارند و میتوانند بر نحوه پاسخ بدن به مرکاپتوپورین تأثیر بگذارند.
در افرادی که فعالیت آنزیم TPMT کاهش یافته یا دارای برخی جهشهای ژن NUDT15 هستند، متابولیتهای فعال مرکاپتوپورین ممکن است در بدن تجمع پیدا کنند. این وضعیت خطر بروز سرکوب شدید مغز استخوان (Myelosuppression)، کاهش گلبولهای سفید، کمخونی و کاهش پلاکتها را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد. به همین دلیل، آگاهی از وضعیت TPMT و NUDT15 پیش از شروع درمان میتواند به پزشک در انتخاب دوز مناسب دارو یا در صورت لزوم، انتخاب یک درمان جایگزین کمک کند.
با این حال، طبیعی بودن نتیجه آزمایشهای TPMT و NUDT15 به این معنا نیست که احتمال بروز عوارض خونی یا کبدی به طور کامل از بین رفته است. به همین دلیل، تمام بیماران باید در طول درمان بهطور منظم آزمایش شمارش کامل سلولهای خونی (CBC) و آزمایشهای عملکرد کبد (AST، ALT و در صورت نیاز ALP و بیلیروبین) را طبق برنامه تعیینشده توسط پزشک انجام دهند تا هرگونه عارضه احتمالی در مراحل اولیه شناسایی و مدیریت شود.
مراقبتهای دورهای هنگام مصرف قرص مرکاپتوپورین
در طول درمان با قرص مرکاپتوپورین، انجام آزمایشهای دورهای خون برای بررسی تعداد سلولهای خونی و عملکرد کبد ضروری است. همچنین به دلیل افزایش مختصر خطر برخی سرطانهای پوستی در مصرف طولانیمدت تیوپورینها، انجام معاینه سالانه پوست و استفاده منظم از کرم ضدآفتاب توصیه میشود.
خانمهایی که تحت درمان با قرص مرکاپتوپورین هستند نیز باید معاینات سالانه زنان و انجام منظم تست پاپ اسمیر را مطابق توصیه پزشک فراموش نکنند. رعایت این مراقبتها به تشخیص زودهنگام عوارض احتمالی و افزایش ایمنی درمان کمک میکند.
سوالات متداول
آیا مرکاپتوپورین همان آزاتیوپرین است؟
خیر، اما این دو دارو بسیار به هم نزدیک هستند. آزاتیوپرین در بدن به مرکاپتوپورین تبدیل میشود و هر دو از خانواده تیوپورینها هستند.
آیا مرکاپتوپورین کورتون است؟
خیر. مرکاپتوپورین یک داروی تنظيم كننده سیستم ایمنی است و به گروه کورتونها تعلق ندارد.
مراقبت هاي دوره اي در هنگام مصرف آزاتيوپرين:
انجام آزمايشات خ.ن دوره اي براي بررسي عوارض احتمالي ضروري است. معاينه سالياته پوست تمام قسمت هاي بدن و استفاده از ضد آفتاب با حتما در نظر گرفته شود. معاينه ساليانه زنان و انجام پاپ اسمير ساليانه هم بايد حتما در زمان استفاده از آزاتيوپرين انجام شود.
اگر درگیر حملات حاد گوارشی، خونریزی روده یا علائم شدید ناشی از کولیت هستید و مایلید برنامه درمانی خود را تحت پایش دقیق علمی قرار دهید، میتوانید با مراجعه به وبسایت ibdclinic.ir نسبت به اخذ نوبت اقدام کنید تا مسیر بهبودی خود را زیر نظر دکتر علیرضا سیما، فوق تخصص گوارش و کبد با اطمینان کامل طی کنید.
