بیماریهای التهابی روده مانند بیماری کرون و کولیت اولسراتیو از بیماریهای مزمنی هستند که در اثر فعالیت بیش از حد سیستم ایمنی ایجاد میشوند. در برخی افراد درمانهاي معمول پاسخ کافی ایجاد نمیکنند یا بیماری پس از کاهش دارو دوباره عود میکند. در این شرایط، پزشک ممکن است درمان با داروهای بیولوژیک را براي تنظيم سيستم ايمني پیشنهاد دهد.
اینفلیکسیمب (Infliximab) یکی از نخستین و شناختهشدهترین داروهای بیولوژیک برای درمان بیماریهای التهابی روده است. این دارو با مهار یکی از مهمترین عوامل ایجاد التهاب، میتواند به کنترل علائم بیماری، ترمیم مخاط روده و کاهش نیاز به مصرف طولانیمدت کورتون کمک کند. بسیاری از بیماران این دارو را با نامهای تجاری رمیکید (Remicade) یا روفیلیکس میشناسند که هر دو حاوی ماده مؤثره اینفلیکسیمب هستند.
اینفلیکسیمب چیست؟
اینفلیکسیمب یک آنتیبادی مونوکلونال از گروه مهارکنندههای فاکتور نکروز تومور آلفا (TNF-α) است. TNF-α یکی از مهمترین پروتئینهایی است که در ایجاد و ادامه التهاب نقش دارد. در بیماران مبتلا به کرون و کولیت اولسراتیو، میزان این ماده در مخاط روده افزایش پیدا میکند و باعث التهاب مداوم، زخم مخاط، اسهال، درد شکم و خونریزی میشود.
اینفلیکسیمب با اتصال اختصاصی به TNF-α، فعالیت آن را مهار کرده و از ادامه واکنش التهابی جلوگیری میکند. به همین دلیل، این دارو تنها علائم بیماری را کاهش نمیدهد، بلکه در بسیاری از بیماران باعث ترمیم مخاط روده نیز میشود؛ موضوعی که امروزه یکی از اهداف اصلی درمان بیماریهای التهابی روده به شمار میرود.
رمیکید و روفیلیکس چه تفاوتی دارند؟
یکی از سوالات رایج بیماران این است که آیا رمیکید و روفیلیکس دو داروی متفاوت هستند یا خیر.
رمیکید، داروی مرجع (Originator) اینفلیکسیمب است که سالها در سراسر جهان برای درمان بیماریهای التهابی روده، آرتریت روماتوئید و سایر بیماریهای خودایمنی استفاده شده است. پس از پایان دوره انحصار این دارو، شرکتهای مختلف اقدام به تولید داروهای بایوسیمیلار (Biosimilar) کردند که از نظر کیفیت، ایمنی و اثربخشی شباهت بسیار زیادی به داروی اصلی دارند.
روفیلیکس یکی از این داروهای بایوسیمیلار است که در ایران نیز مورد استفاده قرار میگیرد. مطالعات نشان دادهاند که بایوسیمیلارهای تأییدشده از نظر کنترل بیماری، میزان بهبودی، عوارض جانبی و ایمنی تفاوت بالینی قابل توجهی با رمیکید ندارند. به همین دلیل، انتخاب بین رمیکید و روفیلیکس معمولاً بر اساس نظر پزشک، دسترسی دارو و شرایط بیمار انجام میشود.
اینفلیکسیمب برای چه بیمارانی تجویز میشود؟
اینفلیکسیمب معمولاً زمانی تجویز میشود که شدت بیماری متوسط تا شدید باشد یا درمانهای رایج نتوانسته باشند التهاب را بهطور مناسب کنترل کنند.
در بیماران مبتلا به بیماری کرون، این دارو برای کنترل التهاب فعال، درمان فیستولهای ناشی از بیماری و کاهش احتمال بستری یا جراحی استفاده میشود. همچنین در بیمارانی که با کاهش دوز کورتون دچار عود بیماری میشوند، اینفلیکسیمب میتواند به کاهش وابستگی به کورتیکواستروئیدها کمک کند.
در کولیت اولسراتیو نیز این دارو زمانی تجویز میشود که بیمار به درمانهای استاندارد مانند مزالازین یا کورتون پاسخ کافی نداده باشد. هدف از درمان، کنترل التهاب، ایجاد بهبودی پایدار، ترمیم مخاط روده و پیشگیری از عوارض بیماری است.
علاوه بر بیماریهای التهابی روده، اینفلیکسیمب در برخی بیماریهای خودایمنی دیگر نیز کاربرد دارد، اما در حوزه گوارش، بیشترین استفاده آن در درمان کرون و کولیت اولسراتیو است.
اینفلیکسیمب چگونه عمل میکند؟
برای درک بهتر عملکرد این دارو، ابتدا باید بدانیم که در بیماریهای التهابی روده، سیستم ایمنی به اشتباه به مخاط روده حمله میکند. این حمله باعث آزاد شدن مقدار زیادی از مواد التهابی از جمله TNF-α میشود. افزایش این ماده، التهاب را تشدید کرده و مانع ترمیم طبیعی بافت روده میشود.
اینفلیکسیمب با اتصال مستقیم به TNF-α، از فعالیت آن جلوگیری میکند. در نتیجه، التهاب کاهش یافته، ورود سلولهای التهابی به دیواره روده کمتر میشود و مخاط فرصت ترمیم پیدا میکند. بسیاری از بیماران پس از چند نوبت تزریق، کاهش قابل توجهی در درد شکم، اسهال، خونریزی و احساس خستگی را تجربه میکنند.
یکی دیگر از مزایای مهم اینفلیکسیمب، کاهش نیاز به مصرف طولانیمدت کورتون است. مصرف طولانیمدت کورتونها با عوارضی مانند پوکی استخوان، افزایش قند خون، افزایش فشار خون و افزایش خطر عفونت همراه است؛ بنابراین جایگزین کردن آنها با داروهای بیولوژیک در بیماران مناسب، یکی از اهداف مهم درمان محسوب میشود.
اینفلیکسیمب چگونه تزریق میشود؟
برخلاف بسیاری از داروهای خوراکی، اینفلیکسیمب بهصورت انفوزیون وریدی تجویز میشود و بیمار باید برای دریافت دارو به مرکز درمانی یا بیمارستان مراجعه کند. هر جلسه تزریق معمولاً بین ۲ تا ۳ ساعت طول میکشد و در طول تزریق، وضعیت بیمار از نظر احتمال بروز واکنشهای حساسیتی توسط کادر درمان تحت نظر قرار میگیرد.
برنامه درمانی استاندارد اینفلیکسیمب معمولاً شامل سه دوز اولیه در هفته صفر، هفته دوم و هفته ششم بعد از تزريق اول است که به آن مرحله القای درمان گفته میشود. پس از آن، در صورت پاسخ مناسب، بیمار وارد مرحله نگهدارنده شده و دارو معمولاً هر ۸ هفته یکبار تزریق میشود. البته در برخی بیماران، بسته به شدت بیماری یا پاسخ درمانی، پزشک ممکن است فاصله بین تزریقها یا مقدار دارو را تغییر دهد.
نحوه تزريق اينفلكسيمب؟
-
تزریق اینفلیکسیمب باید تنها توسط کادر درمان آموزشدیده و در مراکز درمانی مجهز انجام شود. مراحل آمادهسازی و تزریق دارو به شرح زیر است:
آمادهسازی دارو
- هر ویال اینفلیکسیمب را با ۱۰ سیسی آب مقطر استریل حل کنید.
- آب مقطر را بهآرامی از جدار ویال وارد کنید و برای حل شدن دارو، ویال را بهآرامی بین دو دست بچرخانید. پس از حل شدن، حدود ۵ دقیقه صبر کنید تا از نبود ذرات اضافی اطمینان حاصل شود. محلول نهایی باید شیریرنگ و کدر بوده و فاقد هرگونه ذره خارجی باشد.
- از تکان دادن شدید ویال اکیداً خودداری کنید.
آمادهسازی سرم
- برای تزریق، از سرم نرمال سالین ۰٫۹٪ با حجم ۵۰۰ سیسی استفاده کنید و حجم آن را به ۲۵۰ سیسی کاهش دهید.
- به ازای هر ویال آمادهشده، ۱۰ سیسی از حجم سرم نرمال سالین کم کنید. برای مثال:
- ۳ ویال → ۳۰ سیسی از سرم کم شود.
- ۴ ویال → ۴۰ سیسی از سرم کم شود.
- لازم به ذکر است که تزریق در سرم نرمال سالین ۵۰۰ سیسی نیز منعی ندارد.
- پس از افزودن محلول دارو به سرم، سرم را بهآرامی حرکت دهید تا دارو کاملاً مخلوط شود و از تکان دادن شدید سرم خودداری کنید.
قبل از شروع انفوزیون
- در صورتی که پزشک برای بیمار داروهای خوراکی یا تزریقی قبل از انفوزیون (Premedication) تجویز کرده باشد، ابتدا آن داروها را طبق دستور پزشک تجویز کنید.
- قبل از شروع تزریق، علائم حیاتی بیمار را کنترل کرده و انفوزیون را بهآرامی مطابق جدول زیر آغاز کنید.
زمان سرعت تزریق ۳۰ دقیقه اول ۱۰ سیسی ۳۰ دقیقه دوم ۴۰ سیسی ۳۰ دقیقه سوم ۷۰ سیسی ۳۰ دقیقه چهارم ۱۳۰ سیسی نکات مهم
- در هر نوبت تزریق، استفاده از حداکثر ۱۰ ویال اینفلیکسیمب در یک کیسه سرم نرمال سالین بلامانع است.
- تزریق اینفلیکسیمب باید فقط در مراکز درمانی منتخب و مجهز انجام شود. از تزریق این دارو در منزل یا مراکز درمانی فاقد امکانات و تجربه کافی اکیداً خودداری کنید، زیرا در صورت بروز واکنشهای حساسیتی یا سایر عوارض حین انفوزیون، بیمار باید تحت نظر تیم درمانی قرار گیرد.
قبل از شروع درمان با اینفلیکسیمب چه آزمایشهایی لازم است؟
از آنجا که اینفلیکسیمب فعالیت سیستم ایمنی را کاهش میدهد، پزشک قبل از شروع درمان باید از نبود عفونتهای فعال یا بیماریهایی که ممکن است با مصرف دارو تشدید شوند، اطمینان حاصل کند. به همین دلیل معمولاً مجموعهای از آزمایشها و بررسیهای اولیه انجام میشود.
یکی از مهمترین بررسیها، غربالگری سل نهفته است. اگر فرد قبلاً به باکتری سل آلوده شده باشد اما بیماری فعال نداشته باشد، مصرف اینفلیکسیمب میتواند باعث فعال شدن مجدد بیماری شود. به همین دلیل معمولاً تست IGRA یا تست پوستی توبرکولین (PPD) و در صورت نیاز عکس قفسه سینه انجام میشود.
بررسی هپاتیت B نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا در برخی افراد، مصرف داروهای بیولوژیک میتواند باعث فعال شدن مجدد ویروس شود. علاوه بر این، پزشک معمولاً آزمایش شمارش کامل سلولهای خونی (CBC)، بررسی عملکرد کبد (AST و ALT)، عملکرد کلیه و در برخی بیماران آزمایش هپاتیت C یا HIV را نیز درخواست میکند.
مراقبتهای قبل و بعد از تزریق اینفلیکسیمب
رعایت چند نکته ساده میتواند احتمال بروز عوارض را کاهش داده و اثربخشی درمان را افزایش دهد.
قبل از مراجعه برای تزریق، اگر دچار تب شديد، یا هر نوع عفونت فعال شديد هستید، حتماً پزشک یا مرکز درمانی را مطلع کنید، زیرا ممکن است تزریق تا زمان بهبود عفونت به تعویق بیفتد.
در روز تزریق بهتر است آب کافی بنوشید و وعده غذایی سبک میل کنید. مصرف داروهای معمول خود را تنها در صورتی تغییر دهید که پزشک توصیه کرده باشد.
پس از پایان انفوزیون، معمولاً بیمار برای مدت کوتاهی تحت نظر باقی میماند تا در صورت بروز واکنشهای حساسیتی، اقدامات درمانی لازم انجام شود. بیشتر بیماران پس از پایان تزریق میتوانند فعالیتهای روزانه خود را از سر بگیرند، اما اگر احساس ضعف یا سرگیجه داشتند، بهتر است همان روز استراحت کنند.
عوارض شایع اینفلیکسیمب
مانند هر داروی دیگری، اینفلیکسیمب نیز ممکن است با عوارض جانبی همراه باشد، اما همه بیماران این عوارض را تجربه نمیکنند.
از شایعترین عوارض میتوان به واكنش هاي حساسيتي اشاره کرد. برخی بیماران نیز ممکن است هنگام تزریق یا چند ساعت بعد از آن دچار گرگرفتگی، خارش، کهیر، لرز یا احساس تنگی نفس شوند که معمولاً با کاهش سرعت تزریق یا تجویز داروهای ضدحساسیت کنترل میشود.
در برخی افراد، واکنشهای تأخیری ممکن است چند روز پس از تزریق ظاهر شوند و با درد مفاصل، تب، بثورات پوستی یا احساس کسالت همراه باشند. در صورت بروز این علائم، لازم است بیمار پزشک خود را مطلع کند.
عوارض مهم و هشدارهای اینفلیکسیمب
اگرچه اینفلیکسیمب داروی مؤثری است، اما به دلیل تأثیر بر سیستم ایمنی، برخی عوارض جدی و البته بسيار بسيار نادر نیز ممکن است رخ دهد.
مهمترین خطر، افزایش احتمال ابتلا به عفونتهای شدید مانند سل، عفونتهای قارچی یا سپسیس است. به همین دلیل هرگونه تب، لرز، سرفه مداوم، کاهش وزن غیرعادی یا تعریق شبانه باید جدی گرفته شود.
واکسنها و اینفلیکسیمب
یکی از پرسشهای رایج بیماران درباره واکسیناسیون در زمان مصرف اینفلیکسیمب است.
واکسنهای غیرفعال مانند واکسن آنفلوانزا یا بسیاری از واکسنهای رایج بزرگسالان معمولاً قابل استفاده هستند، اما واکسنهای زنده مانند واکسن سرخک، اوریون، سرخجه، آبلهمرغان یا برخی انواع واکسن فلج اطفال، در زمان درمان با اینفلیکسیمب توصیه نمیشوند.
اگر قرار است واکسن خاصی دریافت کنید، بهتر است قبل از آن با پزشک متخصص گوارش یا پزشک معالج خود مشورت کنید.
تداخلات دارویی اینفلیکسیمب
اینفلیکسیمب ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشد، بهویژه داروهایی که سیستم ایمنی را سرکوب میکنند.
در بسیاری از بیماران مبتلا به بیماریهای التهابی روده، اینفلیکسیمب همراه با آزاتیوپرین، مرکاپتوپورین یا متوترکسات تجویز میشود. این درمان ترکیبی میتواند احتمال تشکیل آنتیبادی علیه اینفلیکسیمب را کاهش داده و اثربخشی دارو را افزایش دهد.
آیا میتوان اینفلیکسیمب را قطع کرد؟
بسیاری از بیماران پس از بهبود علائم تصور میکنند که دیگر نیازی به ادامه درمان ندارند، اما قطع خودسرانه اینفلیکسیمب میتواند باعث بازگشت التهاب و عود بیماری شود.
در برخی بیماران، وقفه طولانی در درمان ممکن است باعث تشکیل آنتیبادی علیه دارو شود و در نتیجه، اثربخشی اینفلیکسیمب در تزریقهای بعدی کاهش یابد یا احتمال بروز واکنشهای حساسیتی افزایش پیدا کند. بنابراین هرگونه تصمیم درباره کاهش فاصله تزریقها یا قطع درمان باید تنها توسط پزشک متخصص انجام شود.
آیا اینفلیکسیمب همان کورتون است؟
خیر. اینفلیکسیمب یک داروی بیولوژیک است و به گروه کورتیکواستروئیدها تعلق ندارد.
بعد از چند نوبت تزریق، اثر دارو مشخص میشود؟
بسیاری از بیماران پس از سه یا چهار نوبت تزریق بهبود قابل توجهی را تجربه میکنند، اما زمان پاسخ درمانی در افراد مختلف متفاوت است.
آیا هنگام مصرف اینفلیکسیمب میتوان ورزش کرد؟
در صورتی که بیماری تحت کنترل باشد و پزشک محدودیتی تعیین نکرده باشد، انجام فعالیت بدنی سبک تا متوسط معمولاً بلامانع است و حتی میتواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
آیا اینفلیکسیمب بیماری کرون یا کولیت را درمان قطعی میکند؟
خیر. این دارو بیماری را ریشهکن نمیکند، اما میتواند التهاب را کنترل کرده، علائم را کاهش دهد، مخاط روده را ترمیم کند و احتمال بستری شدن یا نیاز به جراحی را در بسیاری از بیماران کاهش دهد.
آيا مي توان اينفلكسيمب را در منزل يا هر درمانگاهي تزريق كرد؟
قطعا خير. اين دارو بايد حتما در مركز مجهزي كه تجربه كافي در تزريق اين دارو دارند تزريق شود تا هم در صورت بروز عوارض حين تزريق، مشكلي براي بيمار ايجاد نشود و هم دارو با روش مناسبي تزريق شود تا بيشترين اثر بخشي را داشته باشد.
جمعبندی
اینفلیکسیمب یکی از مهمترین داروهای بیولوژیک برای درمان بیماران مبتلا به بیماری کرون و کولیت اولسراتیو متوسط تا شدید است. این دارو با مهار فاکتور نکروز تومور آلفا (TNF-α)، التهاب روده را کاهش داده، به ترمیم مخاط کمک میکند و در بسیاری از بیماران نیاز به مصرف طولانیمدت کورتون را کاهش میدهد. رعایت برنامه منظم تزریق، انجام آزمایشهای دورهای، توجه به علائم عفونت و مراجعه منظم به پزشک، نقش مهمی در افزایش اثربخشی درمان و کاهش عوارض احتمالی این دارو دارد.
اگر درگیر حملات حاد گوارشی، خونریزی روده یا علائم شدید ناشی از کولیت هستید و مایلید برنامه درمانی خود را تحت پایش دقیق علمی قرار دهید، میتوانید با مراجعه به وبسایت ibdclinic.ir نسبت به اخذ نوبت اقدام کنید تا مسیر بهبودی خود را زیر نظر دکتر علیرضا سیما، فوق تخصص گوارش و کبد با اطمینان کامل طی کنید.
