مشکلات گوارشی مزمن مانند اسهال خونی، درد شکم و کاهش وزن غیرقابل توضیح میتوانند نشانه بیماریهای التهابی روده یا IBD باشند. یکی از مهمترین این بیماریها، بیماری کولیت اولسروز است؛ اختلالی مزمن و التهابی که روده بزرگ را درگیر میکند و در صورت عدم تشخیص و درمان مناسب، میتواند عوارض جدی ایجاد کند.
اما سؤال اصلی بسیاری از بیماران این است که تشخیص کولیت اولسروز چگونه انجام میشود؟ آیا تنها با یک آزمایش خون میتوان آن را شناسایی کرد؟ آیا کولونوسکوپی ضروری است؟ تفاوت آن با بیماری کرون چیست؟
در این مقاله به صورت کامل و مرحله به مرحله بررسی میکنیم که فرآیند تشخیص کولیت اولسروز شامل چه مراحلی است، چه آزمایشهایی انجام میشود و نقش کولونوسکوپی در این مسیر چیست.
کولیت اولسروز چیست؟
بیماری کولیت اولسروز یک بیماری التهابی مزمن روده (IBD) است که فقط روده بزرگ (کولون) و راستروده را درگیر میکند. در این بیماری التهاب از ناحیه راستروده شروع شده و ممکن است به بخشهای بالاتر کولون گسترش یابد. این بیماری با دورههای عود و بهبود همراه است و میتواند کیفیت زندگی بیمار را به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد.
علائم هشداردهنده که نیاز به بررسی دارند
پیش از ورود به بحث تشخیص کولیت اولسروز، لازم است بدانیم چه علائمی متخصص گوارش و کبد را به این بیماری مشکوک میکند:
- اسهال مزمن (بیش از ۴ هفته)
- وجود خون یا مخاط در مدفوع
- درد و کرامپ شکمی
- احساس دفع ناکامل
- کاهش وزن ناخواسته
- خستگی شدید
- کمخونی
در موارد شدید ممکن است علائم زیر نیز در افراد مشاهده شود:
- تب
- کمآبی
- افزایش ضربان قلب
- کاهش شدید اشتها
اگر این علائم به صورت مداوم وجود داشته باشند، پزشک وارد مرحله ارزیابی تخصصی میشود.
مراحل تشخیص کولیت اولسروز
تشخیص این بیماری یک فرآیند چندمرحلهای است و بر اساس یک آزمایش واحد انجام نمیشود. در واقع، تشخیص کولیت اولسروز ترکیبی از بررسیهای بالینی، آزمایشگاهی، تصویربرداری و کولونوسکوپی است.
مراحل اصلی به شرح زیر است:
- گرفتن شرح حال دقیق
- معاینه فیزیکی
- آزمایش خون
- آزمایش مدفوع
- کولونوسکوپی و نمونهبرداری
- تصویربرداری در صورت نیاز
شرح حال و معاینه بالینی
اولین گام در تشخیص کولیت اولسروز، بررسی علائم، مدت زمان آنها و شدت درگیری است. به همین دلیل پزشک از بیمار سؤالاتی درباره موارد زیر میپرسد:
- دفعات اجابت مزاج
- وجود خون در مدفوع
- سابقه خانوادگی بیماریهای روده
- کاهش وزن
- درد مفاصل یا مشکلات پوستی
سپس معاینه شکم و بررسی علائم کمخونی یا کمآبی انجام میشود.
آزمایش خون در تشخیص کولیت اولسروز
آزمایش خون به تنهایی تشخیص قطعی نمیدهد، اما سرنخهای مهمی به پزشک ارائه میکند. موارد بررسیشده در آزمایش خون به شرح زیر است:
- CBC: بررسی کمخونی
- CRP و ESR: شاخصهای التهاب
- الکترولیتها: بررسی کمآبی
- آلبومین: ارزیابی وضعیت تغذیه
در بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری کولیت اولسروز، سطح CRP افزایش مییابد که نشاندهنده وجود التهاب فعال است.
آزمایش مدفوع
آزمایش مدفوع یکی از مراحل مهم در تشخیص افتراقی است، زیرا باید وجود عفونتهای باکتریایی یا انگلی رد شوند. بررسیها برای تشخیص کولیت اولسروز به شرح زیر است:
- کشت مدفوع
- بررسی انگل
- تست کالپروتکتین مدفوع
کالپروتکتین یک نشانگر التهاب روده است و در بیماریهای التهابی مانند کولیت اولسروز و بیماری کرون افزایش مییابد.
کولونوسکوپی؛ مهمترین ابزار تشخیص
کولونوسکوپی مهمترین و دقیقترین روش در تشخیص کولیت اولسروز است. در این روش، پزشک با استفاده از یک لوله باریک مجهز به دوربین، کل روده بزرگ را مشاهده میکند. یافتههای کولونوسکوپی در کولیت اولسروز به شرح زیر است:
- التهاب پیوسته از راستروده
- زخمهای سطحی
- خونریزی مخاطی
- شکنندگی بافت
- از بین رفتن الگوی طبیعی عروق
یکی از ویژگیهای مهم کولیت اولسروز، پیوسته بودن التهاب است؛ یعنی التهاب بدون نواحی سالم بین آن گسترش مییابد.
نقش نمونهبرداری (بیوپسی)
در حین کولونوسکوپی، از بافت روده نمونهبرداری میشود. بررسی میکروسکوپی این نمونهها تشخیص قطعی و نهایی را تأیید میکند. در بررسی پاتولوژی، ویژگیهایی مانند موارد زیر مشاهده میشود:
- التهاب محدود به مخاط
- آبسههای کریپتی
- تخریب سلولهای اپیتلیال
تفاوت کولیت اولسروز با بیماری کرون در تشخیص
یکی از مهمترین چالشها در تشخیص کولیت اولسروز، افتراق آن از بیماری کرون است. تفاوتهای کلیدی این دو بیماری در تشخیص به شرح جدول زیر است:
| ویژگی | کولیت اولسروز | بیماری کرون |
| محل درگیری | فقط کولون | هر بخش از دستگاه گوارش |
| نوع التهاب | پیوسته | قطعه قطعه |
| عمق درگیری | سطحی | عمقی |
| فیستول | نادر | شایعتر |
نقش تصویربرداری در تشخیص کولیت اولسروز
در موارد شدید یا پیچیده، ممکن است از روشهای زیر برای تشخیص کولیت اولسروز استفاده شود:
- سیتیاسکن شکم
- MRI لگن
- آندوسکوپی فوقانی (در موارد خاص)
این روشها برای بررسی عوارض مانند سوراخ شدن روده یا گسترش التهاب کاربرد دارند.
شدتبندی بیماری پس از تشخیص
پس از تأیید تشخیص کولیت اولسروز، شدت بیماری در افراد به صورت زیر تعیین میشود:
- خفیف
- متوسط
- شدید
- فولمینانت
این شدتبندی بر اساس تعداد دفعات دفع، میزان خونریزی و شاخصهای آزمایشگاهی انجام میشود.
چه زمانی تشخیص اورژانسی محسوب میشود؟
در صورت وجود علائم زیر، مراجعه فوری به متخصص گوارش و کبد الزامی است:
- تب بالا
- اسهال خونی شدید
- درد شکم غیرقابل تحمل
- علائم کمآبی شدید
این وضعیت ممکن است نشاندهنده کولیت شدید یا توکسیک مگاکولون باشد.
اهمیت تشخیص زودهنگام کولیت اولسروز
تشخیص زودهنگام کولیت اولسروز باعث موارد زیر میشود:
- جلوگیری از آسیب دائمی روده
- کاهش خطر سرطان کولون
- کنترل بهتر علائم
- بهبود کیفیت زندگی
تشخیص کولیت اولسروز فرآیندی چندمرحلهای است که بر پایه شرح حال دقیق، آزمایشهای خون و مدفوع، کولونوسکوپی و بیوپسی انجام میشود. در واقع در تشخیص این بیماری هیچ آزمایش واحدی به تنهایی کافی نیست و نتیجه قطعی به همراه ندارد.
تشخیص صحیح و افتراق کولیت اولسروز از بیماری کرون نیز اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا مسیر درمانی این دو بیماری متفاوت است. اگر علائم گوارشی مزمن دارید، مراجعه دکتر علیرضا سیما به عنوان متخصص گوارش و کبد و انجام بررسیهای لازم میتواند از پیشرفت بیماری و بروز عوارض طولانی مدت جلوگیری کند.
