بیماریهای التهابی روده یا IBD (Inflammatory Bowel Disease) مجموعهای از اختلالات مزمن دستگاه گوارش هستند که سالها است کیفیت زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دادهاند. این بیماریها عبارتاند از کولیت اولسروز و بیماری کرون؛ هر دو با التهاب مزمن پوشش روده و علائمی مثل درد شکم، اسهال، کاهش وزن و خستگی همراه هستند.
تشخیص IBD معمولاً نیاز به تشخیص تخصصی دارد، زیرا علائم آن میتواند مشابه بیماریهای دیگر روده باشد. پس از تشخیص، درمان هدفمند اهمیت زیادی دارد تا التهاب کاهش یابد، عود بیماری کنترل شود و کیفیت زندگی بیمار بهبود یابد. یکی از موارد درمان هدفمند، درمان بیولوژیک IBD است.
در سالهای اخیر، داروهای سنتی (مانند کورتیکواستروئیدها و داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی) تنها بخشی از درمان بودند، اما با پیشرفت علم، درمان بیولوژیک IBD به عنوان یکی از قدرتمندترین گزینهها مطرح شده است. این داروها با هدفگیری دقیق مولکولهای التهابی، اثرات سودمند بسیار بیشتری نسبت به درمانهای قدیمی دارند.
IBD چیست و چرا نیاز به درمان هدفمند دارد؟
بیماریهای التهابی روده یا IBD به دو بیماری اصلی اشاره دارد:
- بیماری کرون: التهاب میتواند هر بخشی از دستگاه گوارش را درگیر کند و بهصورت لکهای و عمقی باشد.
- کولیت اولسروز: التهاب محدود به روده بزرگ و لایه سطحی مخاطی است.
هر دو نوع بیماری میتوانند دورههای فعال و خاموشی داشته باشند و در صورت عدم درمان مناسب به عوارض جدی مثل تنگی روده، فیستول، سرطان روده و کاهش کیفیت زندگی منجر شوند.
از درمانهای سنتی تا درمان بیولوژیک
درمانهای قدیمیIBD معمولاً شامل موارد زیر میشود:
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی
- کورتیکواستروئیدها
- داروهای سرکوبکننده ایمنی مثل آزاتیوپرین و متوتروکسات
هرچند این داروها میتوانند التهاب را کاهش دهند، اما معایبی مانند سرکوب عمومی سیستم ایمنی، عوارض جانبی زیاد و عدم پاسخ در برخی بیماران دارند. در مقابل، درمان بیولوژیک IBD با هدفگیری مسیرهای خاص التهابی در بدن، اثربخشی بسیار بیشتر و عوارض سیستمیک کمتری دارد.
درمان بیولوژیک IBD چیست؟
در تعریف درمان بیولوژیک IBD باید گفت این روش درمانی به استفاده از داروهای تولید شده از منابع بیولوژیک (مانند آنتیبادیها یا پروتئینهای نوترکیب) اشاره دارد که به طور خاص مسیرهای مولکولی در التهاب را هدف میگیرند. این داروها بر مولکولهای مشخصی که در التهاب IBD نقش دارند اثر میگذارند، از جمله این مولکولها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- TNF-α
- اینترلوکینها (IL-12، IL-23)
- گیرندههای چسبندگی سلولی
- عوامل متعدد دیگر در مسیر ایمنی
در نتیجه، التهاب کاهش مییابد بدون آنکه کل سیستم ایمنی بدن سرکوب شود.
مزیتهای اساسی درمان بیولوژیک نسبت به روشهای سنتی
از مهمترین مزایای درمان بیولوژیک IBD در مقایسه با روشهای سنتی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اثر هدفمند و دقیق: فقط مسیرهای مرتبط با التهاب را هدف میگیرد.
- کاهش عوارض سیستمیک: نسبت به کورتونها و سرکوبکنندههای عمومی کمتر است.
- افزایش احتمال بهبودی پایدار: بسیاری از بیماران پس از درمان طولانیمدت وارد فاز خاموشی میشوند.
- امکان کاهش دوز سایر داروها: با کنترل التهاب، نیاز به داروهای پرعارضه کمتر میشود.
- کاهش نیاز به جراحی: در موارد مقاوم، درمان بیولوژیک میتواند عمل را به تأخیر بیندازد یا حتی بینیاز کند.
جدیدترین داروهای بیولوژیک در دنیا
تا امروز چندین داروی بیولوژیک برای درمان IBD تأیید شدهاند یا در مراحل نهایی تحقیق و توسعه قرار دارند. در ادامه فهرستی از رایجترین و جدیدترین آنها آورده شده است:
اینفلیکسیماب (Infliximab)
یکی از داروهای پیشگام در درمان بیولوژیک IBD است. این دارو جلوی TNF-α را میگیرد، مولکولی که نقش اصلی در التهاب را بر عهده دارد. از مهمترین کاربردهای این دارو میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- درمان کولیت اولسروز متوسط تا شدید
- درمان بیماری کرون فعال
این دارو اثر سریع در کاهش التهاب دارد و باید به صورت تزریق داخل وریدی مصرف شود.
آدالیمومب (Adalimumab)
آنتیبادی مونوکلونال دیگری است که به TNF-α متصل میشود و التهاب را کاهش میدهد. مزایای مصرف این دارو در درمان بیولوژیک IBD به شرح زیر است:
- تزریق زیرجلدی در خانه
- اثربخشی در بیماران مقاوم به درمانهای دیگر
گولیموماب (Golimumab)
برای کولیت اولسروز متوسط تا شدید تأیید شده و تجویز میشود. نحوه مصرف این دارو به صورت تزریق زیرجلدی است.
اوستکیزوماب (Ustekinumab)
این دارو در درمان بیولوژیک IBD جزو مهارکنندههای اینترلوکین است و بر IL-12 و IL-23 اثر میگذارد که در مسیر التهاب نقش دارند. از این دارو میتوان برای درمان بیماری کرون و کولیت اولسروز استفاده کرد. مزایای اوستکیزومات به شرح زیر است:
- دوزهای طولانیتر بین تزریق
- عوارض کمتر نسبت به TNF-α
ویدولیزوماب (Vedolizumab)
این دارو مسیر چسبندگی سلولی را بلوک میکند و باعث میشود سلولهای التهابی نتوانند وارد مخاط روده شوند. مزایای این دارو برای درمان بیولوژیک IBD به شرح زیر است:
- انتخابی برای روده
- عوارض سیستمیک بسیار کم
توفاسیتینیب (Tofacitinib)
دارویی خوراکی که مسیر JAK را که در التهاب مؤثر است مهار میکند. تفاوت این داروی نسل جدید در درمان بیولوژیک IBD با سایر بیولوژیکها این است که مهارکننده مولکولی است، نه مهارکننده آنتیبادی. مزایای مصرف این دارو به شرح زیر است:
- خوراکی بودن
- اثر سریع
چگونه تشخیص تخصصی IBD تعیین میکند کدام بیولوژیک مناسب است؟
قبل از آغاز درمان بیولوژیک، باید تشخیص تخصصی IBD به دقت انجام شود. این فرآیند معمولاً شامل موارد زیر است:
- کولونوسکوپی با بیوپسی: مشاهده مستقیم مخاط روده
- آزمایشهای خون و ادرار: بررسی التهاب سیستمیک
- تصویربرداری (MRI، CT) در برخی موارد
- تستهای پاتولوژیک
پس از تعیین نوع بیماری و شدت آن، پزشک متخصص گوارش بهترین گزینه درمان بیولوژیک IBD را انتخاب میکند. انتخاب دارو برای درمان به عوامل زیر بستگی دارد:
- نوع بیماری (کرون یا کولیت اولسروز)
- مکان و شدت التهاب
- پاسخ به درمانهای قبلی
- وضعیت سلامت کلی بیمار
مزایا و معایب درمان بیولوژیک IBD
در انتخاب درمان بیولوژیک IBD آشنایی با مزایا و معایب این روش از اهمیت زیادی برخوردار است:
| مزایا | معایب |
| کاهش التهاب مؤثر و قابل ملاحظه
افزایش کیفیت زندگی کاهش نیاز به کورتونها کاهش نیاز به جراحی |
هزینه بالا
نیاز به تزریق یا تزریق داخلوریدی خطر عفونتهای فرصتطلب پاسخدهی فردی متفاوت |
چه زمانی بیولوژیکها تجویز میشوند؟
درمان بیولوژیک IBD معمولاً در زمانهای زیر توصیه میشود:
- بیماری متوسط تا شدید باشد
- به درمانهای استاندارد پاسخ ندهد
- بیمار دچار عوارض التهاب (مثل فیستول، زخمهای عمقی) باشد
- نیاز به درمان طولانیمدت با کمترین عوارض جانبی باشد
نقش حمایتهای غیردارویی در کنار درمان بیولوژیک
درمان بیولوژیک IBD به تنهایی کافی نیست. زیرا درمان موفق IBD معمولاً نیازمند رویکرد چندبعدی به شرح زیر است:
- اصلاح رژیم غذایی: مصرف غذاهایی که التهاب را تشدید میکنند باید کاهش یابند.
- مدیریت استرس و پشتیبانی روانی: اضطراب و افسردگی میتواند بیماری را تشدید کند.
- فعالیت بدنی متناسب: انجام ورزش سبک به بهبود عملکرد روده کمک میکند.
- یگیریهای دورهای: اندوسکوپی و آزمایشهای دورهای برای ارزیابی پاسخ به درمان ضروری است.
درمان بیولوژیک IBD یکی از مهمترین پیشرفتهای قرن اخیر در مدیریت بیماریهای التهابی روده به حساب میآید. این داروها با هدفگیری دقیق مسیرهای التهابی، نسبت به درمانهای سنتی اثربخشی بیشتری دارند و بسیاری از بیماران را وارد فاز خاموشی (Remission) میکنند.
ترکیب درمان بیولوژیک با رویکردهای کاملتر مانند اصلاح سبک زندگی، مدیریت استرس و پیگیریهای دورهای باعث میشود نتایج بهتری حاصل شود و کیفیت زندگی بیماران بهطور چشمگیری افزایش یابد. فرایندی که توسط دکتر علیرضا سیما، فوق تخصص گوارش و کبد در کلینیک بیماریهای التهابی روده بر اساس آخرین و بهروزترین دستورالعملهای علمی دنیا انجام میشود.
