دستگاه گوارش یکی از پیچیدهترین سیستمهای بدن انسان است و نقش اساسی در تأمین انرژی، جذب مواد مغذی و حفظ سلامت عمومی بدن ایفا میکند. هرگونه اختلال مزمن در عملکرد رودهها میتواند زندگی فرد را به طور جدی تحت تأثیر قرار دهد. در میان بیماریهای گوارشی، بیماریهای التهابی روده یا IBD (Inflammatory Bowel Disease) از مهمترین و چالشبرانگیزترین بیماریها محسوب میشوند. تشخیص تخصصی IBD از این نظر اهمیت دارد که شامل بیماریهای مختلف است.
IBD شامل دو بیماری اصلی است که به نام بیماری کرون و کولیت اولسروز شناخته میشوند. این دو بیماری اگرچه علائم مشترک زیادی دارند، اما از نظر محل درگیری، نوع التهاب، عوارض و حتی رویکرد تشخیصی و درمانی تفاوتهای مهمی با یکدیگر دارند. به همین دلیل تشخیص تخصصی IBD نقش کلیدی در کنترل بیماری، کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد.
در این مقاله قصد داریم به صورت جامع بررسی کنیم که IBD چیست و چرا اهمیت دارد و کرون و کولیت اولسروز به عنوان دو بیماری اصلی چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند.
IBD چیست؟
IBD یا بیماریهای التهابی روده به گروهی از بیماریهای مزمن گفته میشود که با التهاب طولانیمدت دستگاه گوارش همراه هستند. این التهاب به طور معمول ناشی از واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن به بافتهای روده است.
از مهمترین ویژگیهای IBD میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ماهیت مزمن و طولانیمدت
- دورههای عود و خاموشی
- نیاز به پیگیری پزشکی مداوم
- تأثیر قابل توجه بر کیفیت زندگی
بیماری کرون چیست؟
یکی از سوالات رایج که توسط درصد زیادی از کاربران مطرح میشود این است که بیماری کرون چیست و چرا تشخیص این بیماری دشوار است. کرون یکی از انواع بیماریهای التهابی روده است که میتواند هر بخش از دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد، را درگیر کند. با این حال، شایعترین محل درگیری این بیماری انتهای روده باریک (ایلئوم) و ابتدای روده بزرگ است. مهمترین ویژگیهای بیماری کرون که باید در تشخیص تخصصی IBD مورد توجه قرار بگیرد، به شرح زیر است:
- التهاب بهصورت تکهتکه و غیرپیوسته
- درگیری تمام لایههای دیواره روده
- امکان ایجاد تنگی، فیستول و آبسه
- علائم متنوع و گاه غیرگوارشی
علائم شایع کرون
از شایعترین علائم بیماری کرون در افراد مختلف میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اسهال مزمن
- درد شکم (اغلب در سمت راست پایین شکم)
- کاهش وزن
- خستگی شدید
- تب خفیف
- کمخونی
در پاسخ به این پرسش که بیماری کرون چیست، باید گفت کرون فقط یک مشکل رودهای نیست، بلکه یک بیماری سیستمیک است که میتواند مفاصل، پوست، چشمها و حتی استخوانها را نیز درگیر کند.
کولیت اولسروز چیست؟
در پاسخ به این سوال که کولیت اولسروز چیست باید گفت که یکی دیگر از انواع بیماریهای التهابی روده یا IBD است که با بیماری کرون تفاوت دارد. این بیماری فقط روده بزرگ (کولون و رکتوم) را درگیر میکند. از مهمترین ویژگیهای کولیت اولسروز که در تشخیص تخصصی IBD اهمیت دارد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- التهاب محدود به روده بزرگ
- درگیری پیوسته و یکنواخت مخاط روده
- عدم درگیری لایههای عمقی روده
- شروع معمولاً از رکتوم
علائم شایع کولیت اولسروز
شایعترین علائم کولیت اولسروز که ممکن است در افراد مختلف مشاهده شود به شرح زیر است:
- اسهال خونی
- دفع مخاط
- درد شکم
- احساس دفع ناکامل
- کاهش وزن
- کمخونی
اگر بخواهیم ساده توضیح دهیم که کولیت اولسروز چیست، میتوان گفت بیماری است که باعث زخم و التهاب سطحی روده بزرگ میشود و اغلب با خونریزیهای رودهای همراه است.
تفاوتهای اساسی کرون و کولیت اولسروز
تشخیص تخصصی IBD بدون شناخت تفاوتهای این دو بیماری امکانپذیر نیست. این دو بیماری از جنبههای مختلف با یکدیگر متفاوت هستند که در جدول زیر به تفصیل تفاوتهای آنها مورد بررسی قرار گرفته است:
| موارد تفاوت | کولیت اولسروز | کرون |
| تفاوت در محل درگیری | فقط روده بزرگ | از دهان تا مقعد |
| تفاوت در الگوی التهاب | پیوسته و یکنواخت | تکهتکه و ناپیوسته |
| تفاوت در عمق التهاب | فقط لایه مخاطی | تمام ضخامت دیواره روده |
| تفاوت در عوارض | خونریزی شدید، افزایش خطر سرطان روده بزرگ | فیستول، تنگی، انسداد |
چرا تشخیص تخصصی IBD اهمیت دارد؟
علائم کرون و کولیت اولسروز به عنوان دو بیماری التهابی روده تا حد زیادی شباهت دارند. همین موضوع باعث میشود که بسیاری از بیماران سالها با تشخیص اشتباه یا ناقص زندگی کنند. تشخیص نادرست نوع بیماری التهابی روده میتواند منجر به موارد زیر شود:
- درمان ناکارآمد
- تشدید علائم
- افزایش عوارض
- افت شدید کیفیت زندگی
همین موضوع باعث شده که تشخیص تخصصی IBD اهمیت زیادی پیدا کند. مهمترین موارد اهمیت این نوع تشخیص به شرح زیر است:
- نوع دقیق بیماری مشخص میشود
- شدت و محل درگیری تعیین میشود
- برنامه درمانی شخصیسازی میشود
مراحل تشخیص تخصصی IBD
تشخیص تخصصی IBD یک فرایند دقیق و چندمرحلهای بوده و طی مراحل زیر توسط متخصص گوارش و کبد انجام میشود:
- شرح حال دقیق پزشکی: پزشک درباره مواردی مانند مدت و نوع علائم، وجود خون در مدفوع، سابقه خانوادگی، کاهش وزن یا تب و سابقه مصرف دارو از بیماری سوال میکند.
- آزمایشهای خون: برای بررسی شاخصهای التهابی، کمخونی و وضعیت سیستم ایمنی انجام میشود.
- آزمایش مدفوع: جهت رد عفونتهای رودهای و بررسی مارکرهای التهابی مانند کالپروتکتین انجام میشود.
- کولونوسکوپی و بیوپسی: مهمترین روش تشخیص تخصصی IBD است که به مشاهده مستقیم مخاط روده، نمونهبرداری از بافت و افتراق کرون و کولیت اولسروز کمک میکند.
- تصویربرداری تخصصی: در موارد خاص MRI انتروگرافی، سیتی اسکن و سونوگرافی روده انجام میشود که در بررسی درگیری روده باریک در کرون اهمیت زیادی دارد.
تشخیص افتراقی؛ چرا همیشه ساده نیست؟
در مورد تشخیص افتراقی در خصوص بیماریهای التهابی روده باید به این موضوع اشاره کرد که برخی بیماریها، مانند موارد زیر میتوانند علائمی شبیه IBD ایجاد کنند:
- سندرم روده تحریکپذیر (IBS)
- عفونتهای مزمن
- سل روده
- سرطان روده
- کولیت ایسکمیک
به همین دلیل تشخیص تخصصی IBD باید توسط متخصص گوارش و با بررسی کامل انجام شود.
نقش پاتولوژی در تشخیص تخصصی IBD
در تشخیص تخصصی IBD بررسی نمونههای بیوپسی زیر میکروسکوپ اطلاعات مهمی از جمله موارد زیر را در اختیار پزشک متخصص قرار میدهد:
- نوع التهاب
- عمق درگیری
- وجود زخم یا گرانولوم (مهم در کرون)
همین موضوع باعث شده که پاتولوژی یکی از ارکان اصلی تشخیص تخصصی در بیماریهای التهابی روده باشد.
اهمیت تشخیص زودهنگام
در بیماریهای التهابی روده یا IBD تشخیص زودهنگام بسیار حائز اهمیت بوده و منجر به موارد زیر میشود:
- کنترل بهتر التهاب
- کاهش عوارض
- جلوگیری از جراحیهای غیرضروری
- بهبود کیفیت زندگی
زندگی با IBD پس از تشخیص
پس از تشخیص تخصصی IBD موارد زیر توسط پزشک در کلینیک بیماریهای التهابی روده انجام میشود:
- درمان هدفمند آغاز میشود
- رژیم غذایی تنظیم میگردد
- پیگیری منظم انجام میشود
- بیمار آموزش میبیند چگونه با بیماری زندگی کند
بسیاری از بیماران با تشخیص درست و درمان مناسب میتوانند زندگی فعال و طبیعی داشته باشند. کرون و کولیت اولسروز دو بیماری التهابی روده هستند که علائم مشابه اما ماهیت متفاوت دارند. این شرایط باعث میشود که تشخیص آنها بدون بررسی تخصصی امکانپذیر نباشد. اگر علائم گوارشی مزمن دارید، مراجعه به فوق تخصص گوارش و کبد مانند دکتر علیرضا سیما جهت انجام بررسیهای لازم و جلوگیری از عوارض جدی در آینده اهمیت زیادی دارد.
