کولیت اولسروز (Ulcerative Colitis) یکی از بیماریهای التهابی مزمن روده است که عمدتاً روده بزرگ (کولون) و راستروده (رکتوم) را درگیر میکند. این بیماری میتواند کیفیت زندگی فرد را به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد، زیرا با علائمی مانند اسهال مکرر، درد شکمی، خستگی و گاهی خونریزی همراه است. آگاهی دقیق از ماهیت بیماری، علل احتمالی، نشانهها و روشهای درمانی موجود به بیماران و خانوادهها کمک میکند تا تصمیمهای آگاهانهتری برای مدیریت بیماری بگیرند. در این مقاله تلاش شده است با زبانی علمی اما ساده، تصویری جامع از کولیت اولسروز ارائه شود؛ به گونهای که هم برای بیماران و هم برای عموم مخاطبان قابل فهم باشد.
کولیت اولسروز چیست؟
کولیت اولسروز نوعی بیماری التهابی روده (IBD) است که با التهاب مزمن و زخمهای سطحی در پوشش داخلی روده بزرگ مشخص میشود. این التهاب معمولاً از ناحیه رکتوم شروع شده و ممکن است به صورت پیوسته به بخشهای بالاتر کولون گسترش یابد. برخلاف بیماری کرون که میتواند هر بخش از دستگاه گوارش را درگیر کند، کولیت اولسروز فقط محدود به روده بزرگ است.
ماهیت مزمن این بیماری به این معنا است که فرد دورههایی از بهبودی (خاموشی بیماری) و دورههایی از عود علائم را تجربه میکند. همچنین شدت بیماری میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد.
انواع کولیت اولسروز
کولیت اولسروز بر اساس محل درگیری روده به چند نوع تقسیم میشود:
- پروکتیت اولسروز: التهاب محدود به رکتوم است و معمولاً علائم خفیفتری دارد.
- پروکتوسیگموئیدیت: رکتوم و بخش سیگموئید کولون درگیر میشوند.
- کولیت سمت چپ: التهاب از رکتوم تا بخش نزولی کولون گسترش دارد.
- پانکولیت: کل روده بزرگ درگیر است و معمولاً علائم شدیدتری ایجاد میکند.
شناخت نوع کولیت اولسروز در انتخاب روش درمان و پیشآگهی بیماری اهمیت زیادی دارد.
علل ابتلا به کولیت اولسروز
علت دقیق کولیت اولسروز هنوز به طور کامل مشخص نشده است، اما پژوهشها نشان میدهند که ترکیبی از عوامل زیر در بروز بیماری نقش دارند:
- اختلال سیستم ایمنی: در کولیت اولسروز، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلولهای سالم روده حمله میکند و باعث التهاب مزمن میشود. این واکنش غیرطبیعی ایمنی یکی از مهمترین عوامل بروز بیماری در افراد مختلف محسوب میشود.
- عوامل ژنتیکی: افرادی که سابقه خانوادگی بیماریهای التهابی روده دارند، بیشتر در معرض ابتلا به کولیت هستند. وجود ژنهای خاص میتواند حساسیت فرد را افزایش دهد؛ هرچند ژنتیک به تنهایی عامل قطعی محسوب نمیشود.
- عوامل محیطی: عوامل محیطی مانند رژیم غذایی نامناسب، استرس مزمن، مصرف برخی داروها (مانند آنتیبیوتیکها) و تغییرات میکروبی روده ممکن است در بروز یا تشدید بیماری نقش داشته باشند.
- سبک زندگی: سیگار کشیدن، کمتحرکی و استرسهای روانی شدید میتوانند بر روند بیماری اثرگذار باشند، اگرچه نقش دقیق هرکدام هنوز در حال بررسی است.
علائم و نشانههای کولیت اولسروز
شدت و نوع نشانهها در افراد مختلف متفاوت است و به میزان درگیری روده بستگی دارد. از مهمترین علائم کولیت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اسهال مکرر، گاهی همراه با خون یا مخاط
- درد و کرامپ شکمی
- احساس فوریت در دفع مدفوع
- خستگی مزمن و کاهش انرژی
- کاهش وزن ناخواسته
- تب خفیف در موارد شدید
- کمخونی به دلیل خونریزی مزمن
در کودکان و نوجوانان، کولیت اولسروز میتواند باعث اختلال در رشد و بلوغ شود که نیازمند توجه ویژه پزشکی است.
عوارض احتمالی کولیت اولسروز
در صورت عدم کنترل مناسب، کولیت اولسروز میتواند منجر به عوارض جدی شود؛ از جمله این عوارض میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کمخونی شدید
- کمآبی بدن به دلیل اسهال مکرر
- سوراخ شدن روده در موارد نادر اما خطرناک
- افزایش خطر سرطان روده بزرگ در درگیریهای طولانیمدت
- پوکی استخوان بهویژه در بیمارانی که بهمدت طولانی از کورتون استفاده میکنند
همین موارد باعث شده که پیگیری منظم پزشکی در این بیماری از اهمیت بالایی برخوردار باشد.
روشهای تشخیص کولیت اولسروز
تشخیص دقیق کولیت اولسروز نیازمند ترکیبی از معاینات بالینی و آزمایشهای تخصصی است. به طور معمول برای تشخیص این بیماری در افراد مختلف از روشهای زیر استفاده میشود:
- شرح حال و معاینه فیزیکی
- آزمایش خون برای بررسی التهاب، کمخونی و عفونت
- آزمایش مدفوع جهت بررسی عفونتها
- کولونوسکوپی همراه با نمونهبرداری (بیوپسی) که دقیقترین روش تشخیص محسوب میشود
- تصویربرداری مانند سیتی اسکن در موارد خاص
درمان کولیت اولسروز
هدف اصلی از درمان کولیت اولسروز، کاهش التهاب، کنترل علائم، پیشگیری از عود بیماری و بهبود کیفیت زندگی بیمار است. درمان این بیماری معمولاً به صورت مرحلهای بوده و بر اساس شدت بیماری انجام میشود. از مهمترین روشهای درمان این بیماری در افراد مختلف میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
درمانهای دارویی
اولین مرحله در درمان کولیت اولسروز، استفاده از داروها است. مهمترین داروهای مناسب برای درمان این بیماری در افراد مبتلا به شرح زیر است:
- داروهای ضدالتهاب (آمینوسالیسیلاتها)
- کورتیکواستروئیدها برای کنترل التهاب شدید
- داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی
- داروهای بیولوژیک که بهطور هدفمند مسیرهای التهابی را مهار میکنند
در بسیاری از بیماران، درمان کولیت اولسروز با دارودرمانی مناسب میتواند بیماری را وارد فاز خاموشی کند.
درمان جراحی
در موارد شدید یا زمانی که درمان دارویی مؤثر نباشد، جراحی برای برداشتن بخش از روده یا کل روده بزرگ ممکن است توصیه شود. اگرچه جراحی یک اقدام اساسی است، اما در برخی بیماران میتواند به طور کامل بیماری را برطرف کند.
نقش تغذیه در مدیریت کولیت اولسروز
رژیم غذایی نقش حمایتی مهمی در کنترل علائم بیماری کولیت اولسروز دارد، با این حال تغذیه به عنوان جایگزین درمان دارویی شناخته نمیشود. توصیههای کلی در مورد تغذیه در افراد مبتلا به بیماری به شرح زیر است:
- مصرف غذاهای کم فیبر در دورههای فعال بیماری
- پرهیز از مصرف غذاهای چرب، تند و فرآوریشده
- نوشیدن مایعات کافی
- استفاده از مکملها در صورت کمبود ویتامینها و مواد معدنی
نکته مهم در مورد بیماری کولیت این است که هر بیمار باید رژیم غذایی متناسب با شرایط خود را با مشورت پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم نماید.
زندگی با کولیت اولسروز
اگرچه کولیت اولسروز یک بیماری مزمن محسوب میشود، اما بسیاری از بیماران با درمان مناسب میتوانند زندگی فعال و طبیعی داشته باشند. آگاهی، پیگیری منظم پزشکی و پایبندی به درمان نقش کلیدی در کنترل بیماری دارند.
کولیت اولسروز یک بیماری التهابی مزمن روده است که نیازمند تشخیص به موقع و درمان اصولی است. شناخت علل، نشانهها و گزینههای درمانی به بیماران کمک میکند تا نقش فعالی در مدیریت بیماری خود داشته باشند. با پیشرفتهای پزشکی، امروزه امکان کنترل مؤثر بیماری و بهبود کیفیت زندگی بیماران بیش از گذشته فراهم شده است.
دکتر علیرضا سیما به عنوان متخصص گوارش و کبد در کلینیک بیماریهای التهابی روده با تکیه بر توان و تخصص بالای خود و همچنین استفاده از تجهیزات و روشهای نوین و پیشرفته به افرادی که از بیماری کولیت اولسروز رنج میبرند، کمک میکند که برای درمان مشکل خود اقدام کرده و بتوانند زندگی فعال و طبیعی خود را ادامه دهند.
