بیماریهای التهابی روده (IBD) از پیچیدهترین اختلالات مزمن دستگاه گوارش محسوب میشوند که زندگی میلیونها نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار دادهاند. دو نوع اصلی این بیماریها شامل بیماری کرون و بیماری کولیت اولسروز هستند. اگرچه بسیاری از بیماران با دارودرمانی کنترل میشوند، اما در موارد پیشرفته یا مقاوم به درمان، جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز به عنوان یک گزینه حیاتی و گاه نجاتبخش مطرح میشود.
به همین دلیل در این مقاله به صورت کامل بررسی میکنیم که چه زمانی جراحی ضرورت پیدا میکند، چه روشهایی وجود دارد، مزایا و خطرات هر کدام چیست و بیماران قبل و بعد از عمل باید به چه نکاتی توجه کنند.
آشنایی کوتاه با بیماریهای کرون و کولیت اولسروز
بیماری کرون یک التهاب مزمن است که میتواند هر بخش از دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد را درگیر کند. ویژگی مهم آن درگیری تمام ضخامت دیواره روده است. علائم شایع این بیماری به شرح زیر است:
- درد شکم
- اسهال مزمن
- کاهش وزن
- خستگی شدید
- فیستول یا آبسه در موارد پیشرفته
بیماری کولیت اولسروز معمولاً فقط روده بزرگ و راستروده را درگیر میکند و التهاب به لایه سطحی مخاط محدود است. نشانههای رایج این بیماری نیز به شرح زیر است:
- اسهال خونی
- احساس دفع فوری
- درد پایین شکم
- کمخونی
چرا گاهی جراحی اجتنابناپذیر میشود؟
هدف اصلی درمان IBD، کنترل التهاب و حفظ کیفیت زندگی است. با این حال، حدود ۳۰ تا ۷۰ درصد بیماران کرون و نزدیک به ۲۰ تا ۳۰ درصد مبتلایان به کولیت اولسروز در طول عمر خود به نوعی جراحی نیاز پیدا میکنند.
دلایل اصلی انجام جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز به شرح زیر است:
- عدم پاسخ به درمان دارویی
- تنگی شدید روده
- خونریزی کنترلنشده
- سوراخ شدن روده
- ایجاد فیستول یا آبسه
- خطر سرطان روده
- افت شدید کیفیت زندگی
تفاوت نگاه جراحی در کرون و کولیت اولسروز
جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز در برخی موارد تفاوتهایی با یکدیگر دارند که باید مورد توجه قرار بگیرد. در کرون، جراحی درمان قطعی محسوب نمیشود زیرا بیماری ممکن است دوباره در بخش دیگری از روده ظاهر شود. بنابراین هدف جراحی در کرون به شرح زیر است:
- برداشتن قسمت آسیبدیده
- رفع انسداد
- ترمیم فیستولها
- کاهش علائم شدید
در واقع در بیماری کرون جراح تلاش میکند تا حد امکان طول روده حفظ شود.
برخلاف کرون، برداشتن کامل روده بزرگ در کولیت اولسروز میتواند بیماری را بهطور کامل درمان کند. به همین دلیل، در موارد شدید یا مقاوم به دارو، جراحی یک راهحل قطعی محسوب میشود.
انواع روشهای جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز
از مهمترین انواع روشهای جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رزکسیون روده (Resection): در این روش، بخش بیمار روده برداشته شده و دو سر سالم به هم متصل میشوند. این شایعترین عمل در بیماران کرون است.
- کولوکتومی کامل: برداشتن کامل روده بزرگ که اغلب در بیماران مبتلا به بیماری کولیت اولسروز انجام میشود.
- جراحی کیسهای (J-Pouch): پس از برداشتن روده بزرگ، از انتهای روده باریک یک کیسه ساخته میشود تا عملکرد دفع طبیعیتر حفظ شود.
- ایجاد استوما (ایلئوستومی یا کولوستومی): در برخی موارد موقت یا دائم، خروج مدفوع از طریق سوراخی روی شکم انجام میشود.
- جراحی فیستول و آبسه: برای درمان عوارض پیشرفته کرون، بهویژه در ناحیه مقعد انجام میشود.
نقش تیم چندتخصصی در موفقیت جراحی
جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز فقط کار یک جراح نیست. موفقیت درمان وابسته به همکاری نزدیک میان متخصصان زیر دارد:
- فوق تخصص گوارش و کبد
- جراح کولورکتال
- رادیولوژیست
- پاتولوژیست
- متخصص تغذیه
- روانشناس
این رویکرد چندجانبه باعث کاهش عوارض و بهبود نتایج بلندمدت میشود.
آمادگی قبل از جراحی؛ چه کارهایی باید انجام شود؟
قبل از جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز، بیمار معمولاً مراحل زیر را طی میکند:
- ارزیابی کامل آزمایشگاهی
- تصویربرداری (MRI یا CT)
- کولونوسکوپی
- اصلاح کمخونی یا سوءتغذیه
- قطع یا تنظیم برخی داروهای بیولوژیک یا کورتونی
آمادگی مناسب پیش از جراحی، نقش مهمی در کاهش عفونت و تسریع بهبود دارد.
مراقبتهای بعد از جراحی
پس از انجام جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز، مراقبتهای زیر اهمیت زیادی دارند:
- شروع تدریجی تغذیه
- کنترل درد
- پیشگیری از لخته شدن خون
- آموزش مراقبت از استوما (در صورت وجود)
- پیگیری دارودرمانی برای جلوگیری از عود بیماری کرون
بسیاری از بیماران طی چند هفته به فعالیتهای روزمره بازمیگردند.
عوارض احتمالی جراحی
مانند هر عمل بزرگ، جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز نیز ممکن است با عوارضی به شرح زیر همراه باشد:
- عفونت
- نشت محل اتصال روده
- انسداد روده
- مشکلات استوما
- کاهش جذب مواد غذایی
انتخاب مرکز تخصصی و تیم مجرب، احتمال این عوارض را بهطور چشمگیری کاهش میدهد.
کیفیت زندگی بعد از جراحی چگونه است؟
مطالعات نشان میدهد اغلب بیمارانی که تحت جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز قرار میگیرند، کاهش چشمگیر علائم و بهبود قابل توجه کیفیت زندگی را تجربه میکنند. بسیاری از آنها پس از سالها درد و محدودیت، دوباره به کار، ورزش و زندگی اجتماعی بازمیگردند.
آیا بعد از جراحی هم نیاز به دارو وجود دارد؟
در مورد نیاز یا عدم نیاز به مصرف دارو پس از جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز باید گفت که در بیماری کولیت اولسروز (پس از برداشتن کامل روده بزرگ) معمولاً دیگر التهاب بازنمیگردد. اما در بیماری کرون مصرف داروهای نگهدارنده برای جلوگیری از عود بیماری ضروری هستند.
جراحی تخصصی کرون و کولیت اولسروز آخرین مرحله درمان نیست، بلکه بخشی از یک مسیر درمانی جامع است. زمانی که دارو دیگر پاسخگو نباشد یا عوارض خطرناک ایجاد شود، جراحی میتواند جان بیمار را نجات دهد و کیفیت زندگی او را متحول کند.
انتخاب زمان مناسب، روش صحیح و تیم درمانی باتجربه، سه عامل کلیدی در موفقیت این مسیر هستند. دکتر علیرضا سیما فوق تخصص گوارش و کبد با تجربه و تخصص بالا در تشخیص و درمان موفق بیماریهای التهابی روده، از جدیدترین و بهروزترین متدها و روشها برای کمک به بیماران IBD استفاده میکند.
