بیماریهای التهابی روده یا IBD (Inflammatory Bowel Disease) از جمله چالشبرانگیزترین بیماریهای مزمن دستگاه گوارش هستند که میلیونها نفر در سراسر جهان را درگیر کردهاند. این بیماریها معمولاً در سنین جوانی شروع میشوند و میتوانند سالها با فرد همراه باشند. آنچه IBD را پیچیدهتر میکند، پاسخهای متفاوت بیماران به داروها و احتمال بروز عوارض یا مقاومت درمانی است. در سالهای اخیر، پزشکی به سمت درمانهای شخصیسازیشده حرکت کرده است؛ یعنی درمانی که بر اساس شرایط خاص هر بیمار تنظیم میشود. یکی از مهمترین ابزارهای این رویکرد، آزمایش TDM یا Therapeutic Drug Monitoring است.
با توجه به اهمیت این آزمایش در تشخیص و درمان IBD، در این مقاله قصد داریم با آزمایش TDM آشنا شده و بررسی کنیم که چرا در درمان IBD اهمیت دارد و چگونه میتواند به کنترل بهتر بیماری کمک کند؟
IBD چیست؟
برای درک اهمیت آزمایش TDM، ابتدا باید به صورت مختصر با IBD آشنا شد. IBD یک اصطلاح کلی برای گروهی از بیماریهای مزمن التهابی روده است که دو نوع اصلی دارد:
- بیماری کرون
- کولیت اولسروز
اگر بخواهیم خیلی خلاصه توضیح دهیم که بیماری کرون چیست، باید گفت نوعی التهاب مزمن است که میتواند هر بخشی از دستگاه گوارش را درگیر کند و اغلب به صورت تکهتکه ظاهر میشود.
در مقابل، وقتی میپرسیم کولیت اولسروز چیست، منظور بیماری است که فقط روده بزرگ را درگیر میکند و التهاب آن به صورت پیوسته و سطحی است.
هر دو بیماری با علائمی مانند اسهال مزمن، درد شکم، کاهش وزن، خستگی و گاهی خونریزی رودهای همراه هستند و معمولاً نیاز به درمان طولانیمدت دارند.
چالشهای درمان IBD چیست؟
درمان IBD به عنوان یک بیماری شایع پیچیدگیهای خاص خود را دارد. به همین دلیل پزشکان از داروهای مختلفی برای درمان استفاده میکنند:
- آمینوسالیسیلاتها
- کورتونها
- داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی
- داروهای بیولوژیک (مانند اینفلیکسیمب، آدالیمومب، ودولیزومب و…)
اما در درمان IBD چند مشکل مهم و بزرگ وجود دارد که نشان دهنده اهمیت آزمایش TDM است. از مهمترین مشکلات درمان دارویی IBD میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- همه بیماران به یک دارو پاسخ مشابه نمیدهند
- برخی بیماران به مرور زمان نسبت به دارو مقاوم میشوند
- در بعضی افراد، سطح دارو در خون کافی نیست
- برخی دیگر از افراد دچار عوارض ناشی از دوز بالای دارو میشوند
آزمایش TDM چیست؟
TDM مخفف عبارت Therapeutic Drug Monitoring به معنی «پایش سطح دارو در خون» است. به زبان ساده، آزمایش TDM روشی است که با اندازهگیری مقدار داروی مصرفی در خون بیمار، به پزشک در موارد زیر کمک میکند:
- بفهمد دارو به میزان کافی در بدن وجود دارد یا نه
- دوز مناسب دارو را تعیین کند
- علت پاسخ ضعیف به درمان را مشخص نماید
- از بروز عوارض ناشی از مصرف بیش از حد دارو جلوگیری کند
چرا TDM در IBD اهمیت ویژهای دارد؟
داروهای مورد استفاده در درمان IBD، بهویژه داروهای بیولوژیک، بسیار حساس هستند. مقدار کم آنها ممکن است بیاثر باشد و در عین حال مقدار زیاد نیز خطر عوارض جدی را افزایش دهد. آزمایش TDM به پزشک اجازه میدهد درمان را دقیقاً مطابق با نیاز بدن هر بیمار تنظیم کند.
TDM چگونه انجام میشود؟
فرآیند آزمایش TDM معمولاً شامل مراحل زیر است:
- نمونهگیری خون: نمونه خون معمولاً درست قبل از تزریق یا مصرف دوز بعدی دارو گرفته میشود (که به آن trough level میگویند)
- اندازهگیری سطح دارو: در آزمایشگاه، مقدار دارو (به عنوان مثال اینفلیکسیمب یا آدالیمومب) در خون اندازهگیری میشود.
- بررسی آنتیبادیها: بدن برخی بیماران علیه داروی بیولوژیک آنتیبادی میسازد. این آنتیبادیها باعث کاهش اثر دارو میشوند. آزمایش TDM میتواند وجود این آنتیبادیها را مشخص کند.
- تفسیر نتایج توسط پزشک: پزشک با توجه به نتایج تصمیم میگیرد دوز دارو افزایش یابد، فاصله تزریق تغییر کند، دارو عوض شود یا درمان فعلی ادامه پیدا کند.
انواع TDM در درمان IDM
آزمایش TDM انواع مختلفی دارد که متخصص گوارش و کبد بر اساس میزان اثر داروها یکی از انواع آزمایش را برای بیمار انتخاب کرده و انجام میدهد.
- TDM واکنشی (Reactive): زمانی انجام میشود که بیمار پاسخ مناسبی به درمان نمیدهد یا علائم دوباره ظاهر شدهاند.
- TDM پیشگیرانه (Proactive): بهصورت منظم و حتی زمانی که بیمار حال خوبی دارد انجام میشود تا از افت سطح دارو و عود بیماری جلوگیری شود.
نقش TDM در داروهای بیولوژیک
بیشترین کاربرد آزمایش TDM در درمان IBD مربوط به داروهای بیولوژیک است؛ از جمله این داروها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اینفلیکسیمب
- آدالیمومب
- گولیمومب
- ودولیزومب
در این داروها، اختلاف جزئی در سطح خونی میتواند تفاوت بزرگی در پاسخ درمانی ایجاد کند.
مزایای استفاده از آزمایش TDM
از مهمترین مزایای استفاده از آزمایش TDM میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش موفقیت درمان: با تنظیم دقیق دوز دارو، احتمال کنترل التهاب بیشتر میشود.
- کاهش عود بیماری: TDM کمک میکند سطح دارو همیشه در محدوده مؤثر باقی بماند.
- جلوگیری از مصرف بیمورد دارو: اگر سطح دارو کافی باشد، نیازی به افزایش دوز نیست.
- کاهش عوارض جانبی: از تجمع بیش از حد دارو در بدن جلوگیری میشود.
- صرفهجویی اقتصادی: داروهای بیولوژیک بسیار گران قیمت هستند و TDM از مصرف غیرضروری آنها جلوگیری میکند.
TDM در بیماران مبتلا به کرون و کولیت اولسروز
چه بیمار مبتلا به کرون باشد و چه کولیت اولسروز، آزمایش TDM میتواند نقش تعیینکنندهای در موفقیت درمان داشته باشد. در بیماران کرونی، به دلیل درگیری عمیق دیواره روده و احتمال فیستول، تنظیم دقیق دارو اهمیت بیشتری دارد. در کولیت اولسروز نیز کنترل التهاب مخاط روده بزرگ نیازمند حفظ سطح پایدار دارو است.
آیا همه بیماران IBD به TDM نیاز دارند؟
پاسخ به این سوال منفی است اما آزمایش TDM به ویژه در شرایط زیر توصیه میشود:
- پاسخ ضعیف به درمان
- عود علائم پس از یک دوره بهبود
- شک به ایجاد آنتیبادی علیه دارو
- قبل از تغییر داروی بیولوژیک
- در درمانهای طولانیمدت
محدودیتهای آزمایش TDM چیست؟
با وجود مزایای فراوان، آزمایش TDM محدودیتهایی دارد که باید مورد توجه قرار بگیرد:
- هزینه آزمایش
- دسترسی محدود در برخی مراکز
- نیاز به تفسیر تخصصی نتایج
آینده TDM در درمان IBD
پزشکی مدرن به سمت درمانهای دقیق و فردمحور در حال حرکت است. آزمایش TDM یکی از ستونهای اصلی این رویکرد به حساب میآید و انتظار میرود در آینده گستردهتر و ارزانتر شود. همچنین در صورتی که این آزمایش با هوش مصنوعی ترکیب شود میتواند تصمیمگیری درمانی را سریعتر و دقیقتر کند
آزمایش TDM ابزاری قدرتمند برای پایش سطح دارو در بدن و بهینهسازی درمان بیماران مبتلا به IBD است. این روش به پزشک کمک میکند درمان را متناسب با شرایط هر فرد تنظیم کند، از عود بیماری جلوگیری نماید و عوارض دارویی را کاهش دهد. دکتر علیرضا سیما در کلینیک بیماریهای التهابی روده به منظور درمان این بیماریها از روشهای تشخیصی متعددی استفاده میکند که TBD یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین روشها محسوب میشود.
